Nëse doni të kuptoni më thellë shpirtin e Shqipërisë, nuk mjafton të vizitoni vetëm detin, malet apo qytetet antike. Duhet të ndaleni edhe tek xhamitë e saj – jo thjesht si vende adhurimi, por si gurë themeli të historisë, kulturës dhe arkitekturës sonë. Në këtë artikull, “Xhamitë më të bukura në Shqipëri: Monumente historike që nuk duhet t’i humbisni”, do të zbuloni thesare të vërteta që flasin për bashkëjetesën fetare dhe mjeshtërinë ndërtimore të shekujve. Nga Tirana moderne deri tek kalatë historike të Beratit apo Korçës, xhamitë shqiptare janë dëshmi të gjalla që meritojnë më shumë vëmendje.
Xhamia e Haxhi Et’hem Beut – Zemra shpirtërore e Tiranës
Në zemër të Tiranës, në sheshin “Skënderbej”, ngjitur me Kullën e Sahatit, qëndron një ndër xhamitë më të dashura dhe më të vizituara në Shqipëri: Xhamia e Haxhi Et’hem Beut. Kjo xhami u ndërtua në fund të shekullit XVIII nga Molla Beu dhe u përfundua në vitin 1823 nga i biri, Haxhi Et’hem Beu. E ndërtuar në stilin klasik osman, ajo është një ndër xhamitë më të rralla në Ballkan për shkak të afreskeve murale me peizazhe natyrore si pemë, ujëvara dhe qytete – motive të pazakonta në arkitekturën islame. Jashtë sallës ndodhet një portik i hapur (hajat) i dekoruar me motive natyrore, ndërsa brenda, kupola qendrore është e stolisur me 99 emrat e Allahut dhe ajete nga Kurani.
Gjatë regjimit komunist, xhamia u mbyll, por u shpall monument kulture në vitin 1948 dhe shpëtoi nga shkatërrimi. Më 1991, pas dekadash të ndalimit të fesë, ajo u rihap me një falje të përbashkët që u bë simbol i rilindjes shpirtërore të shqiptarëve. Sot, kjo xhami është plotësisht funksionale dhe mbetet një ndalesë e domosdoshme për vizitorët vendas e të huaj që duan të kuptojnë më mirë shpirtin historik dhe kulturor të Tiranës. Është një vend ku feja, arti dhe kujtesa kombëtare bashkohen në mënyrë harmonike.
📍 Vendndodhja: Sheshi Skënderbej 1, Tiranë 1001, Albania
Xhamia e Namazgjasë – Xhamia më e madhe në Ballkan
Pas dekadash pa një xhami qendrore në kryeqytet, Tirana më në fund mori një simbol të ri të besimit dhe bashkëjetesës fetare – Xhaminë e Namazgjasë. E vendosur pranë parlamentit, kjo xhami u përurua më 10 tetor 2024 pas një rruge të gjatë ndërtimi që zgjati mbi një dekadë. Me katër minare të larta dhe një kupolë madhështore prej 30 metrash, Namazgjaja ndërthur stilin klasik osman me elementë modernë funksionalë. Ajo mund të presë deri në 10,000 besimtarë dhe përfshin hapësira kulturore, si bibliotekë, sallë ekspozitash dhe klasa mësimi – duke e bërë një kompleks të plotë për komunitetin dhe vizitorët.
Projekti u mbështet financiarisht nga Diyaneti i Turqisë dhe u ndërtua nga kompani shqiptare dhe turke. Gjatë inaugurimit morën pjesë liderë të rëndësishëm të Shqipërisë dhe Turqisë, ndërsa mijëra qytetarë e përjetuan këtë ngjarje si një rilindje shpirtërore. Namazgjaja nuk është vetëm një vend faljeje – është një monument i bashkëpunimit kulturor, simbol i tolerancës ndërfetare dhe tashmë një nga atraksionet më të reja turistike të Tiranës.
📍 Vendndodhja: 8RGF+7QW, Tiranë, Albania
Xhamia e Fatihut – Durrës
Në bregdetin historik të Durrësit, një qytet i lashtë që ka parë epoka të shumta të kulturave mesdhetare, ndodhet Xhamia e Fatihut, një nga xhamitë më të vjetra dhe më të rëndësishme në Shqipëri. E ndërtuar në 1502 pas pushtimit osman të qytetit, ajo mori emrin nga Sulltan Mehmed II “Fatiheu” — i njohur si fituesi i Kostandinopojës — duke shënuar një kapitull të ri në historinë fetare dhe arkitekturore të qytetit bregdetar.
Struktura origjinale ishte ndërtuar mbi rrënojat e një bazilike të hershme kristiane, dhe disa elemente të mbetura të këtij tempulli të vjetër janë ende të dukshme në pjesë të murit. Për shkak të ndikimit të periudhës osmane dhe moshës së saj, xhamia përfaqëson një nga temat kryesore historike të qytetit, duke ofruar një pikë referimi të qartë për vizitorët që duan të provojnë arkitekturë klasike osmane.
Gjatë regjimit komunist, si shumë objekte të tjera të kultit, xhami u mbyll dhe minarja u shkatërrua, por pas viteve 1990 ajo rifitoi funksionin e saj dhe u restaurua, duke u rikthyer në përdorim si vend adhurimi dhe pikë interesi kulturor në qendër të Durrësit.
📍 Vendndodhja: 8C6W+C87, Rruga Xhamia, Durrës, Albania
Xhamia e Plumbit – Shkodër
Në jug të qytetit të Shkodrës, në një fushë pranë bashkimit të lumenjve Kir dhe Drin, qëndron madhështore Xhamia e Plumbit, një nga objektet fetare më të mëdha dhe më të veçanta në Shqipëri. E ndërtuar në vitet 1773–1774 nga veziri i njohur Mehmet Pashë Bushati, kjo xhami u quajt “e Plumbit” për shkak të veshjes së kupolave me fletë plumbi, një element mbrojtës dhe estetik që e dallonte nga çdo xhami tjetër në vend. Struktura e saj monumentale, me një kupolë qendrore të ngritur mbi tambur të lartë, dhe kube të vogla ndihmëse në katër qoshet, e vendosin këtë ndërtesë pranë tipologjisë së xhamive sulltanore të Stambollit.
Një nga veçoritë më të rralla është oborri i brendshëm me kolona, i ndarë nga salla e lutjes me harqe të mëdha – një karakteristikë që zakonisht rezervohej për xhamitë perandorake. Ndërtimi është realizuar me gurë të latuar blu e të bardhë, shumë rezistentë ndaj klimës dhe kohës. Xhamia është shpallur monument kulture që në vitin 1948, dhe ka përballuar disa sfida të mëdha, si përmbytjet e shpeshta dhe shkatërrimi i minares gjatë regjimit komunist.
Pas dekadash dëmtimesh nga përmbytjet dhe mungesës së mirëmbajtjes gjatë periudhës komuniste, Xhamia e Plumbit është restauruar së fundmi, duke rikuperuar elementët kryesorë të saj arkitektonikë dhe estetikë. Sot, objekti është i aksesueshëm për vizitorët, dhe ndërhyrjet konservuese kanë ndihmuar në ruajtjen e strukturës së saj unike, përfshirë kupolën madhështore dhe oborrin me kolona. Ajo vazhdon të jetë një pasuri kombëtare që përfaqëson jo vetëm historinë e Shkodrës, por edhe trashëgiminë osmane në Shqipëri, duke u kthyer në një ndalesë të domosdoshme për studiuesit, besimtarët dhe turistët e huaj.
📍 Vendndodhja: Rruga e Tabakëve 1, Shkodër, Albania
Xhamia Mbret – Berat
E vendosur në zemër të lagjes historike Mangalem në qytetin e Beratit, Xhamia Mbret (e njohur edhe si Xhamia e Sulltanit ose Xhamia e Hünkarit) është një nga xhamitë më të vjetra në Shqipëri, ndërtuar rreth vitit 1492 gjatë sundimit të Sulltan Bajazitit II. E pozicionuar vetëm pak hapa nga sheshi “Teqeja e Helvetive” dhe brenda zonës muzeale të mbrojtur nga UNESCO, kjo xhami përfaqëson tipologjinë e faltoreve mbretërore osmane, duke ruajtur origjinalitetin në strukturë dhe dekor.
Ndryshe nga xhamitë me kupolë, ajo ka një çati të sheshtë prej druri, mbi një sallë të gjerë drejtkëndore për falje. Tavanet e saj janë të dekoruara me rozeta dhe zbukurime me motive gjeometrike, si dhe mbishkrime me 99 emrat e Zotit. Një element i veçantë është mihrapi i jashtëm, që i jepte mundësi besimtarëve të faleshin edhe jashtë sallës në raste të mbipopullimit. Përpara hyrjes ndodhet një portik (hajat) i hapur, me çati të ndarë nga ndërtesa kryesore dhe kolona që e mbështesin atë – një vend ku bashkoheshin qytetarët para ose pas faljes.
E shpallur monument kulture që në vitin 1948, kjo xhami ka funksionuar si vend adhurimi edhe pas periudhës komuniste. Falë restaurimeve konservuese, sot ajo është plotësisht aktive dhe një nga ndalesat më të vizituara të qytetit, jo vetëm për besimtarët myslimanë, por edhe për turistët që eksplorojnë thesaret arkitekturore dhe shpirtërore të Beratit.
📍 Vendndodhja: PX42+7V2, Berat, Albania
Xhamia e Iljaz Bej Mirahorit – Korçë
Në qytetin e Korçës, vetëm pak metra larg qendrës historike, qëndron një nga xhamitë më të vjetra dhe më domethënëse në Shqipëri: Xhamia e Iljaz Bej Mirahorit, e ndërtuar në vitin 1495–1496 nga themeluesi i qytetit, Iljaz Bej Mirahori – një komandant osman me origjinë lokale. Kjo xhami përfaqëson një gur themeli të identitetit urban dhe fetar të Korçës, dhe është ndër të parat xhami me kupolë qendrore në trojet shqiptare.
Struktura arkitekturore përfshin një sallë lutjesh me plan katror, të mbuluar nga një kupolë madhështore, e ngritur mbi mure të trasha guri. Portiku (hajati) me harqe në pjesën veriore ishte një shtesë elegante që i jepte ndërtimit një ndjesi simetrie dhe solemniteti. Minareja, e vendosur në qoshen veriperëndimore, është ndërtuar me gurë të latuar dhe ka një pamje të thjeshtë, por elegante.
Gjatë regjimit komunist, xhamia u mbyll dhe u përdor si muze etnografik, por pas viteve ’90, ajo u rikthye në funksion si vend faljeje. Restaurimet e fundit, të përfunduara në vitin 2015, kanë ndihmuar në ruajtjen e elementeve të saj origjinalë dhe e kanë kthyer atë në një atraksion të rëndësishëm kulturor e fetar për qytetin. Përveç rolit shpirtëror, xhamia është një dëshmi e vazhdimësisë historike dhe një ndër pikat kryesore të itinerarit turistik në Korçë.
📍 Vendndodhja: Korçë, Qarku Korçë
🕌 Xhamia Ballie – Elbasan (Qarku Elbasan)
Në zemër të qytetit të Elbasanit, pak metra larg Xhamisë Mbret dhe pjesë e kompleksit të qendrës së vjetër urbane, ndodhet një tjetër xhami me rëndësi historike: Xhamia Ballie. E ndërtuar në fund të shekullit XVIII ose fillim të shekullit XIX, kjo xhami mban emrin e familjes Balliu, e cila dyshohet se ka qenë kontribuese e drejtpërdrejtë në ndërtimin ose mirëmbajtjen e saj. Edhe pse më pak e njohur se xhamitë madhore të qytetit, ajo mbart një rëndësi të veçantë në kujtesën fetare dhe arkitekturore të Elbasanit.
Xhamia është ndërtuar me materiale tradicionale: gurë të latuar, tulla të kuqe dhe trarë druri për çatinë. Struktura përfshin një sallë të vogël për lutje me plan drejtkëndor dhe një minare të thjeshtë e ndërtuar me gurë. Ndryshe nga xhamitë më të mëdha, ajo nuk ka kupolë, por një çati katërfaqëshe që i jep një pamje të ngrohtë dhe intime. Dekorimet janë modeste, por harmonike, me fokus te funksionaliteti dhe përdorshmëria në komunitet.
Gjatë viteve të regjimit komunist, Xhamia Ballie u mbyll dhe nuk shërbeu si vend faljeje, por pas vitit 1990 ajo iu rikthye rolit të saj origjinal. Edhe pse më e vogël dhe më pak e restauruar se monumentet madhore të qytetit, ajo mbetet aktive dhe funksionale, duke shërbyer për lagjen përreth dhe për vizitorët që kërkojnë të shohin një xhami të thjeshtë, por autentike në zemër të Elbasanit.
📍 Vendndodhja: Qendra historike e Elbasanit, Qarku Elbasan
Një udhëtim përtej fesë – në thellësinë e shpirtit shqiptar
Nga qytetet e mëdha deri në fshatrat e qetë malorë, xhamitë në Shqipëri janë shumë më tepër se vende adhurimi – ato janë dëshmi të gjalla të historisë, artit dhe bashkëjetesës ndërfetare. Çdo xhami që vizituat në këtë artikull – qoftë ajo madhështore si Namazgjaja në Tiranë, e lashtë si ajo e Fatihut në Durrës, apo e heshtur dhe modeste si ajo e Allajbegisë në Dibër – bart me vete histori shekullore që e pasurojnë identitetin tonë kombëtar.
Këto ndërtesa nuk janë thjesht për t’u parë. Ato janë për t’u ndjerë, për t’u dëgjuar në heshtjen e tyre, për t’u përjetuar nga afër. Janë thirrje për të njohur më mirë vetveten përmes trashëgimisë që kemi ndërtuar si popull.
📢 A e ndave këtë artikull me miqtë?
Nëse ky udhëtim virtual nëpër xhamitë në Shqipëri të frymëzoi, ndaje këtë artikull me miqtë, familjen ose ndjekësit e tu në rrjete sociale. Le ta përhapim së bashku vlerën e trashëgimisë sonë kulturore!
